Czysta woda oznacza życie…

Czysta woda oznacza życie…

Woda pokrywa ponad 70% powierzchni Ziemi

Życie na Ziemi miało swój początek w wodzie, więc nie jest zaskoczeniem, że wszystkie organizmy żyjące na naszej błękitnej planecie potrzebują wody. W rzeczywistości woda pełni różne funkcje: jest podstawową potrzebą, domem, zasobem lokalnym i globalnym, korytarzem transportowym i regulatorem klimatu. Jednak na przestrzeni ostatnich dwóch wieków woda stała się docelowym zbiornikiem dla licznych zanieczyszczeń oraz niedawno odkrytą „kopalnią” bogatą w minerały, które można eksploatować. Abyśmy mogli nadal czerpać korzyści z czystej wody oraz niezanieczyszczonych rzek i oceanów, musimy zasadniczo zmienić sposób, w jaki wykorzystujemy i oczyszczamy wodę.

Dla nas – ludzi – woda jest nie tylko zasobem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania naszych organizmów, lecz także zasobem, z którego korzystamy każdego dnia. W domowym otoczeniu używamy jej do gotowania, sprzątania, mycia i spłukiwania. Woda jest wykorzystywana do produkcji naszej żywności, odzieży, telefonów komórkowych, samochodów czy książek. Wykorzystujemy wodę do budowy naszych domów, szkół i dróg, a także do ogrzewania budynków i chłodzenia elektrowni. Przy użyciu energii elektrycznej wytwarzanej z ruchu wody oświetlamy nasze miasta i domy. Latem wskakujemy do morza albo przechadzamy się nad jeziorem, żeby odetchnąć od gorąca.

Źródło wody

Źródłem prawie wszystkich zasobów wody w Polsce są opady atmosferyczne, podczas gdy dopływ spoza granic kraju w bilansie wodnym wynosi kilka procent. Polska wyróżnia się stosunkowo małymi zasobami wód wynoszącymi około 60 mld m3, co daje 1500 m3/rok/mieszkańca. W Unii Europejskiej mniejszą ilość zasobów wody na mieszkańca mają jedynie Czechy, Cypr i Malta. Wraz z tymi kraja-mi Polska wypełnia kryteria stresu wodnego według ONZ.

Jakość wody

W ciągu ostatnich czterdziestu lat Europa poczyniła znaczne postępy w zakresie regulacji jakości swojej wody, oczyszczania ścieków oraz ochrony europejskich siedlisk i gatunków morskich i słodkowodnych. Polityka UE obejmuje szereg kwestii: od wody pitnej, miejskich ścieków, ochrony siedlisk, wyznaczania chronionych obszarów morskich i jakości wody w kąpieliskach po powodzie, tworzywa sztuczne jednorazowego użytku, emisje przemysłowe i ograniczenia dotyczące stosowania niebezpiecznych chemikaliów. Te konkretne akty prawne UE są wspierane przez nadrzędne programy i prawodawstwo, na przykład siódmy unijny program działań w zakresie środowiska, ramową dyrektywę wodną i dyrektywę ramową w sprawie strategii morskiej

Monitoring wody

Regularne monitorowanie jakości wody w kąpieliskach wykazało, że około 85% kąpielisk unijnych monitorowanych w 2017 r. miało stan „znakomity”. Ponad 10% europejskich mórz wyznaczono jako chronione obszary morskie, aby pomóc w zachowaniu gatunków i siedlisk morskich. Wszystkie te działania świadczą o wysoce pozytywnych zmianach. Jednak pomimo postępów stan ekologiczny i chemiczny wód powierzchniowych w Europie nadal budzi obawy.

Jedynie około 39% wód powierzchniowych osiągnęło cel unijny w zakresie minimalnego „dobrego” lub „bardzo dobrego” stanu ekologicznego w okresie monitorowania 2010‑2015, natomiast 38% wód powierzchniowych osiągnęło „dobry” stan chemiczny. Zły stan chemiczny wynika częściowo z faktu, że zanieczyszczenia nie znikają tak po prostu. Woda pochłania i następnie transportuje zanieczyszczenia, które ostatecznie kumulują się w jeziorach i oceanach. Wiele rzek zostało fizycznie zmienionych przez działalność człowieka lub doświadczyło jej skutków, co wpływa na migrację ryb w górę rzeki lub przepływ osadów w dół rzeki.

Wiele zasobów ryb morskich jest nadmiernie eksploatowanych, co zagraża przetrwaniu całych populacji ryb. Inwazyjne gatunki obce rozprzestrzeniają się w wyniku transportu morskiego lub przez kanały, stwarzając zagrożenie dla lokalnych gatunków. Odpady morskie, wśród których dominują tworzywa sztuczne, są znajdowane we wszystkich zakątkach świata – od Arktyki po niezamieszkane wyspy na Pacyfiku. Nawet jeśli powstrzymamy przedostawanie się nowych zanieczyszczeń do zbiorników wodnych, niestety musimy zmierzyć się z całością zanieczyszczeń, które były uwalniane do wody przez dziesięciolecia lub, jak w przypadku rtęci, całe wieki. Przyszłe pokolenia będą musiały stawić czoła zanieczyszczeniom, które obecnie uwalniamy.


Ocena jakości wód

Ocena jakości wód powierzchniowych jest w Polsce regulowana prawnie od początku lat 60. ubiegłego wieku. System ten podlega ciągłej ewolucji związanej z rozwojem wiedzy na temat wpływu za-nieczyszczeń na stan środowiska, ale również wraz ze wzrostem troski o stan ekosystemów wodnych. Początkowo kryteria oceny jakości wód dotyczyły głównie ich aspektu użytkowego jako zasobu dla przemysłu, rolnictwa, rekreacji czy wykorzystania spożywczego. Wody z cieków i zbiorników o specjalnym przeznaczeniu mogły być oceniane pod kątem spełniania specyficznych dla tego przeznaczenia kryteriów. Inne podejście zakładało, że kryteria oceny jakości wód są takie same dla wszystkich cieków i zbiorników, ale wody o różnej jakości mogą mieć różne przeznaczenie, a dodatkowe kryteria oceny dotyczyć powinny wód bezpośrednio wykorzystywanych do spożycia czy kąpieli. W tym kontekście jakość wody utożsamiano z jej czystością, a przez kilkadziesiąt lat w Polsce wyróżniano trzy klasy czystości, przy czym i tak większość monitorowanych wód powierzchniowych nie spełniała norm żadnej z klas. Gospodarcze podejście do jakości wód wwiązało się z tym, że odpowiednie regulacje ponad poziomem krajowym podejmowały zarówno Europejska Wspólnota Gospodarcza, jak i Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Polscy eksperci pracowali w tym drugim bloku, przy czym Polska przyjmowała własny system oceny czystości wód, a system zalecany przez RWPG stosowany był do oceny wód transgranicznych. Równolegle w latach 70. XX w. EWG przyjęła kilka dyrektyw dotyczących ograniczenia zanieczyszczenia, jakości wód pitnych czy wód przeznaczonych do hodowli ryb i innych zwierząt gospodarczych (np. krewetek).

Ewolucja systemu monitoringu i oceny jakości wód powierzchniowych w Polsce

Taka ocena, skupiając się na użytkowym aspekcie wód, pomijała przyrodniczą ich rolę. Woda płynąca w wodociągu, mimo że niemal pozbawiona życia, jako pozbawiona także rozpuszczonych sub-stancji różnego typu, mogła być oceniona lepiej niż woda w jeziorze będącym rezerwatem przyrody, naturalnie mętnym. Tymczasem od początku XX w. biolodzy opracowywali kolejne systemy oceny ekosystemów wodnych pod kątem ich bliskości do stanu naturalnego, bez gospodarczego wpływu człowieka. Zgodnie z taką oceną, stan wód jeziora przymorskiego może być uznany za właściwy mimo zasolenia, które by go dyskwalifikowało do zastosowania w przemyśle spożywczym albo rolnictwie, a stan wód rzeki płynącej przez bagno może nie mieścić się w tradycyjnych ramach wyznaczonych dla zakwaszenia czy zawartości materii organicznej. Z kolei taka sama zawartość substancji biogennych w potoku górskim i dużej rzece nizinnej może świadczyć o zupełnie innym stanie. Oba podejścia zbiegły się podczas prac nad dyrektywą unijną ustanawiającą ramy dla europejskiej polityki wodnej, nazwanej później Ramową Dyrektywą Wodną (RDW). Dyrektywa ta przejęła część rozwiązań przyjętych we wcześniejszych aktach prawnych. Stąd zachowano w niej odwołania do wód o specjalnym przeznaczeniu gospodarczym (do spożycia, do rekreacji, a zwłaszcza kąpieli, do akwakultury) lub szczególnie narażonych na eutrofizację wywołaną zanieczyszczeniami pochodzenia komunalnego albo rolnicze-go, jako kryteria specjalne. Cieki i zbiorniki obejmujące takie wody, a często też ich zlewnie, określono jako obszary chronione. Takie znaczenie obszaru chronionego jest nieco odmienne niż obszaru chronionego w ramach obszarowej ochrony przyrody, przy czym RDW odwołuje się również do tej ochrony, jeżeli dotyczy ona ekosystemów i gatunków wodnych lub lądowych silnie zależnych od wód. Jednak podstawowa ocena jakości wód powierzchniowych według RDW ma opierać się na dwóch filarach ocenie stanu ekologicznego, skupiającej się na ocenie zbieżności struktury ekosystemów wodnych z warunkami naturalnymi, oraz ocenie stanu chemicznego, skupiającej się na zanieczyszczeniach szczególnie szkodliwych dla środowiska i człowieka. Polska, wstępując do Unii Europejskiej, przyjęła również Ramową Dyrektywę Wodną i wynikający z niej system monitoringu i oceny wód.


Zakres monitoringu w Polsce

Ewolucja systemu monitoringu i oceny jakości wód powierzchniowych w Polsce zachodziła też w zakresie objętych nim wód. Początkowo monitoring dotyczył wód płynących, a jeziora objęto nim później, przyjmując te same kryteria. Wiąże się to z większym użytkowaniem wód rzecznych, także retencjonowanych w zbiornikach zaporowych, które dzięki większej zdolności do samooczyszczania niż jeziora częściej są odbiornikami ścieków. Częściej są również na nich lokalizowane ujęcia wód. Obecnie w Polsce funkcjonuje tylko jedno większe jeziorne ujęcie wód pitnych umiejscowione na jeziorze Miedwie. Po transpozycji przez Polskę RDW przyjęto odmienne kryteria oceny jakości dla wód płynących i jezior, a do monitoringu wód powierzchniowych włączono monitoring morskich wód przybrzeżnych oraz przejściowych. Należy zaznaczyć, że zbiorniki zaporowe powstają przez spiętrzenie wód rzecznych i chociaż do pewnego stopnia przypominają jeziora, to ich stanem naturalnym, do którego należy dążyć po zakończeniu pełnienia przewidzianych dla nich funkcji, jest rzeka. Ponadto, w odróżnieniu od wyrobisk, nie są zbiornikami zupełnie sztucznymi. W związku z tym są uznane za silnie przekształcone jcwp rzeczne. Istotną zmianą w systemie klasyfikacji wód powierzchniowych, którą wprowadzono w pełni w roku 2016, jest rozróżnienie wszystkich kryteriów klasyfikacji nie tylko dla kategorii wód (rzeki, zbiorniki zaporowe, jeziora, wody przejściowe i przybrzeżne), ale także dla typów wód w obrębie kategorii. Dzięki temu to samo stężenie danej substancji lub ten sam skład gatunkowy w potoku górskim i rzece płynącej przez torfowisko może skutkować inną oceną. Zgodnie z nazwą, RDW jest dyrektywą o znacznym stopniu ogólności, stąd zaszła konieczność wy-pracowania szczegółowej interpretacji jej zapisów. W tym celu Komisja Europejska przyjęła wspólną strategię jej wdrażania (Common Implementation Strategy CIS). W ramach CIS Komisja Europejska powołała kilka grup roboczych dla opracowania wytycznych do wdrażania RDW, m.in. grupy Ecological Status (Ecostat), Chemicals czy Groundwater. W skład tych grup wchodzą eksperci z krajów, które wdrożyły RDW. Obecnie są to nie tylko kraje Unii Europejskiej, ale również Norwegia, a rozwiązania oparte na RDW przyjmuje też Turcja. Eksperci reprezentują administrację środowiskową państw oraz środowisko naukowe. Ponadto w skład grup wchodzą przedstawiciele organizacji pozarządowych (np. WWF w skład grupy Ecological Status), a ich pracom przewodzą eksperci ze Wspólnego Centrum Badawczego (Joint Research Centre) jednostki naukowo-badawczej działającej przy Komisji Euro-pejskiej. W ramach CIS funkcjonuje też Strategiczna Grupa Koordynująca (SCG), która spina prace grup roboczych i przekazuje przygotowane przez nie projekty dokumentów do akceptacji przez zgromadzenie dyrektorów wodnych, reprezentujących kraje członkowskie. Ponieważ RDW nie obejmuje całości zagadnień związanych z gospodarką wodną, w ramach CIS podejmowane są również kontakty z ciałami wdrażającymi dyrektywę powodziową czy ramową dyrektywę w sprawie strategii morskiej. Ocenę stanu wód powierzchniowych (rzek, jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych) wykonuje się w odniesieniu do jcwp na podstawie wyników państwowego monitoringu środowiska (PMŚ), prezentuje zaś poprzez klasyfikację stanu ekologicznego (w przypadku wód, które powstały w wyniku działalności człowieka lub których charakter został w znacznym stopniu zmieniony w następstwie fizycznych przeobrażeń, będących wynikiem działalności człowieka, tzn. wód sztucznych lub wód silnie zmienionych poprzez klasyfikację potencjału ekologicznego), klasyfikację stanu chemicznego i ocenę stanu.Stan ekologiczny/potencjał ekologiczny są określeniami jakości struktury i funkcjonowania ekosystemu wód powierzchniowych, sklasyfikowanej na podstawie wyników badań elementów biologicznych oraz wspierających je wskaźników fizykochemicznych i hydromorfologicznych. Stan ekologiczny określa się jako odchylenie warunków rzeczywistych od warunków referencyjnych, czyli takich, jakie występowałyby w ekosystemie bez wpływu człowieka. W przypadku potencjału ekologicznego jest nieco inaczej, gdyż dotyczy on jcwp powstałych sztucznie lub silnie przekształconych fizycznie w celu pełnienia określonej funkcji użytkowej. W tej sytuacji potencjał ekologiczny określa się jako odchylenie od najbliższych naturalnych warunków, jakie może uzyskać ekosystem przy pełnieniu tej funkcji. Stan lub potencjał ekologiczny jcwp klasyfikuje się poprzez nadanie danej jcwp jednej z pięciu klas jakości, przy czym klasa pierwsza oznacza bardzo dobry stan ekologiczny lub maksymalny potencjał ekologiczny, klasa druga dobry stan lub potencjał ekologiczny, zaś klasy trzecia, czwarta i piąta odpowiednio stan lub potencjał ekologiczny umiarkowany, słaby i zły.

Klasyfikacja stanu chemicznego

Klasyfikacji stanu chemicznego jcwp dokonuje się na podstawie analizy wyników pomiarów za-nieczyszczeń chemicznych, w tym tzw. substancji priorytetowych. Podstawą analizy jest porównanie uzyskanych wyników ze środowiskowymi normami jakości (EQS). Przyjmuje się, że dana jcwp jest w dobrym stanie chemicznym, jeżeli żadna z obliczonych wartości stężeń nie przekracza dopuszczalnych stężeń maksymalnych lub średniorocznych. Jeżeli woda nie spełnia tych wymagań, stan chemiczny ocenianej jcwp określa się jako poniżej dobrego. Ponieważ przekształcenia fizyczne jcwp nie powinny mieć wpływu na stężenie zanieczyszczeń, jcwp wyznaczone jako silnie zmienione lub sztuczne ocenia się w ten sam sposób jak pozostałe.Stan jcwp, czasem określany jako stan ogólny, ocenia się na podstawie wyników klasyfikacji stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego. Jcwp może być oceniona jako będąca w dobrym stanie, jeśli jednocześnie jej stan/potencjał ekologiczny jest sklasyfikowany przynajmniej jako dobry, a stan chemiczny jako dobry. W pozostałych przypadkach, tj. gdy stan chemiczny jest sklasyfikowany jako poniżej dobrego lub stan/potencjał ekologiczny sklasyfikowano jako umiarkowany, słaby bądź zły, daną jcwp ocenia się jako będącą w złym stanie.


Ocena jcwp

Ocenę jcwp należy obniżyć do stanu złego, niezależnie od wyników stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego, jeżeli nie są spełnione określone dla niej dodatkowe wymagania jakościowe związane z występowaniem w jej obrębie obszarów chronionych lub ze względu na sposób jej wykorzystywania (np. rekreacja, ujęcia wody pitnej). Zarówno w klasyfikacji poszczególnych elementów jakości, jak i ocenie stanu jcwp według RDW obowiązuje zasada „najgorszy decyduje”. Oznacza ona, że wystarczy, aby jeden z klasyfikowanych elementów nie osiągnął środowiskowej normy jakości dla stanu dobrego i ogólna ocena stanu wód będzie określona jako zła. Zasadę tę stosowano w polskim systemie jeszcze przed przyjęciem RDW. W procedurze oceny stanu jcwp stosuje się również tzw. zasadę dziedziczenia. Reguła ta umożliwia zestawienie na koniec okresu badawczego wyników klasyfikacji wszystkich wskaźników monitorowanych w danym okresie, z zastrzeżeniem, że do końcowej oceny są wykorzystane najnowsze dostępne i kompletne roczne wyniki badań. Zastosowanie dziedziczenia jest możliwe przy jednoczesnym za-chowaniu wynikających z Ramowej Dyrektywy Wodnej terminów ważności wyniku. W związku z tym w ocenie mogą być wykorzystane dane z różnych lat. Przyjmuje się, że dziedziczone mogą być wyniki nie starsze niż 6 lat, przy czym w przypadku uznania danej jcwp za zagrożoną niespełnieniem celów środowiskowych lub objęcia jej z innych przyczyn monitoringiem operacyjnym, okres ważności danych biologicznych, fizykochemicznych i hydromorfologicznych (w każdym przypadku w zakresie wskaźników wybranych do monitoringu operacyjnego) skraca się do 3 lat, zaś dane dla wskaźników chemicznych wybranych do tego monitorowania w ogóle nie mogą być dziedziczone.

Zakres wód objętych monitoringiem

Ze względu na wyznaczoną w Polsce dużą liczbę jcwp objęcie ich wszystkich monitoringiem jest niemożliwe. Z tego powodu przy prezentowaniu oceny stanu/potencjału ekologicznego rozróżnia się wyniki dla jcwp monitorowanych i dla jcwp niemonitorowanych, które klasyfikowane są poprzez ekstrapolację. Wyniki klasyfikacji stanu/potencjału ekologicznego niemonitorowanych jcwp, ze względu na stosunkowo niski poziom ufności, prezentuje się poprzez nadanie tak ocenianym jcwp dwóch klas: stan/potencjał ekologiczny co najmniej dobry oraz poniżej dobrego. Stan elementów biologicznych monitoruje się, analizując strukturę wybranych biocenoz wodnych (fitoplankton, pozostałe zespoły roślinne, tj. fitobentos i makrofity lub makroglony, zoobentos, ichtiofauna). Stan elementów hydromorfologicznych monitoruje się, prowadząc obserwację tych elementów bezpośrednią lub zdalną. Natomiast monitoring elementów fizykochemicznych i chemicznych prowadzi się w trzech komponentach środowiska wodnego, tzw. matrycach bezpośrednio w wodzie, w osadach dennych lub tkankach organizmów wodnych (biota). W różnych kategoriach wód i ich typach badane są różne elementy. Z kolei niektóre z badanych parametrów nie są uwzględniane w klasyfikacji stanu, lecz ich wartości są gromadzone w celu analizy trendów stanu środowiska wodnego.